اختصاصی معدن مدیا؛
عربستان سعودی با ترکیبی از سرمایه‌گذاری دولتی، سیاست جایگزینی واردات و الزام به استفاده از محصولات داخلی، توسعه صنعت فولاد را به یکی از اجزای سیاست صنعتی خود تبدیل کرده است؛ مسیری که اکنون علاوه بر فولاد ساختمانی، به تولید ورق‌های تخت، فولادهای با ارزش افزوده بالاتر و ورق سنگین مورد نیاز صنایع نفت، گاز، خودروسازی و کشتی‌سازی رسیده است.
به گزارش معدن‌مدیا به نقل از مرکز تحلیلی GMK، حدود ۷۰ درصد تولید فولاد عربستان در گروه محصولات طویل قرار می‌گیرد و تولیدکنندگان داخلی ۸۵ تا ۹۰ درصد فروش این بخش را تأمین می‌کنند. این ساختار بیش از هر چیز با حجم بالای پروژه‌های ساختمانی و زیرساختی این کشور مرتبط است.
«حدید»؛ محور اصلی صنعت فولاد عربستان
شرکت سعودی «حدید» مهم‌ترین بازیگر این صنعت است. صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان اعلام کرده که ظرفیت تولید محصولات نهایی این شرکت حدود ۷ میلیون تن در سال است و حدید بزرگ‌ترین تولیدکننده آهن و فولاد در کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس محسوب می‌شود. سبد محصولات این شرکت شامل میلگرد، مفتول، ورق گرم، ورق سرد و محصولات گالوانیزه است.
صندوق سرمایه‌گذاری عمومی در سال ۲۰۲۴ کنترل حدید را در اختیار گرفت و هم‌زمان حدید ۱۰۰ درصد شرکت «الراجحی استیل» را خریداری کرد. اصل این معامله نخست در سپتامبر ۲۰۲۳ اعلام شده بود و هدف آن، ایجاد یک بازیگر ملی بزرگ‌تر و افزایش توان تولید فولاد عربستان عنوان شد.
بر اساس گزارش GMK، استراتژی جدید حدید تنها بر افزایش حجم تولید متمرکز نیست. این شرکت با نوسازی کوره قوس الکتریکی و خط ریخته‌گری مداوم، امکان تولید فولادهای پرکربن با ارزش افزوده بالاتر را توسعه داده و هم‌زمان برنامه‌هایی برای تولید ورق گرم بسیار نازک با ضخامت ۰.۸ تا یک میلی‌متر برای صنعت خودرو در دستور کار قرار داده است.
پیوند فولاد با برنامه خودروسازی عربستان
این جهت‌گیری با برنامه عربستان برای بومی‌سازی صنعت خودرو هم‌راستا است. اسناد برنامه توسعه صنعتی و لجستیکی عربستان، هدف تولید سالانه حدود ۳۰۰ هزار خودرو را برای این کشور مطرح کرده‌اند. بنابراین توسعه فولادهای تخت و محصولات مناسب صنعت خودرو بخشی از زنجیره صنعتی گسترده‌تری است که ریاض در حال ایجاد آن است.
پروژه رأس‌الخیر؛ ورود عربستان به تولید ورق سنگین
یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های فولادی عربستان، مجتمع مشترک آرامکو، بائواستیل و صندوق سرمایه‌گذاری عمومی در شهر صنعتی رأس‌الخیر است.
بر اساس اعلام رسمی آرامکو، این مجتمع نخستین مجموعه یکپارچه تولید ورق سنگین در عربستان و منطقه شورای همکاری خلیج فارس خواهد بود و ظرفیت تولید آن تا ۱.۵ میلیون تن ورق فولادی در سال پیش‌بینی شده است. فناوری پروژه بر احیای مستقیم مبتنی بر گاز طبیعی و کوره قوس الکتریکی استوار است.
گزارش‌های جدیدتر درباره پروژه، ارزش سرمایه‌گذاری آن را حدود ۴ میلیارد دلار اعلام کرده‌اند و ظرفیت واحد فولادسازی را حدود ۱.۷ میلیون تن در سال برآورد می‌کنند. بائواستیل اعلام کرده عملیات ساخت پروژه در حال پیشرفت است.
ورق سنگین تولیدی این مجتمع عمدتاً برای صنایع نفت و گاز، کشتی‌سازی و پروژه‌های زیرساختی در نظر گرفته شده است؛ بازاری که عربستان تاکنون وابستگی زیادی به واردات آن داشته است. آژانس بین‌المللی انرژی نیز در بررسی این پروژه تأکید کرده که عربستان در حال حاضر تقریباً تمام نیاز خود به ورق سنگین را از طریق واردات تأمین می‌کند.
یک مزیت دیگر؛ مسیر کم‌کربن‌تر تولید
پروژه رأس‌الخیر از مدل احیای مستقیم با گاز طبیعی و کوره قوس الکتریکی استفاده خواهد کرد. آرامکو اعلام کرده این ساختار می‌تواند انتشار دی‌اکسیدکربن فرآیند فولادسازی را در مقایسه با مسیر سنتی کوره بلند تا ۶۰ درصد کاهش دهد.
واحد احیای مستقیم این پروژه همچنین به‌گونه‌ای طراحی شده که در آینده بدون تغییر اساسی تجهیزات قابلیت استفاده از هیدروژن را داشته باشد؛ در این سناریو، کاهش انتشار دی‌اکسیدکربن می‌تواند به ۹۰ درصد برسد.
حمایت از فولاد داخلی فقط به سرمایه‌گذاری محدود نیست
بخش مهم دیگر مدل عربستان، سیاست خرید داخلی است. نظام تدارکات دولتی این کشور برای محصولات ملی امتیاز قیمتی ۱۰ درصدی در نظر می‌گیرد؛ به این معنا که در ارزیابی برخی مناقصات، قیمت کالای خارجی برای مقایسه ۱۰ درصد بالاتر محاسبه می‌شود.
در کنار آن، «فهرست اجباری» محصولات داخلی وجود دارد که دستگاه‌های دولتی در مناقصات مشمول، موظف به رعایت آن هستند. همچنین در قراردادهای بزرگ، سهم محتوای داخلی در ارزیابی مالی پیشنهادها وزن مشخصی دارد.
سازمان استاندارد، اندازه‌شناسی و کیفیت عربستان نیز برای محصولات فولادی ساختمانی الزامات انطباق تعیین کرده است. طبق مقررات رسمی، عرضه‌کنندگان میلگرد و ورق فولادی مشمول این مقررات باید نشان کیفیت عربستان یا تأییدیه معادل آن را دریافت کنند.
عربستان در کنار این ابزارها از اقدامات تجاری نیز استفاده کرده است. از ۳۰ ژوئن ۲۰۲۵، عوارض ضددامپینگ پنج‌ساله بر برخی لوله‌های فولاد زنگ‌نزن وارداتی از چین و تایوان برقرار شد؛ نرخ این عوارض بسته به تولیدکننده بین ۶.۵ تا ۲۷.۳ درصد تعیین شده است.
واردات کالا در عربستان همچنین مشمول مالیات بر ارزش افزوده با نرخ استاندارد ۱۵ درصد است.
در مجموع، تصویر ارائه‌شده از صنعت فولاد عربستان نشان می‌دهد توسعه این صنعت تنها بر احداث ظرفیت‌های جدید استوار نیست. تجمیع شرکت‌های بزرگ زیر چتر صندوق سرمایه‌گذاری عمومی، حرکت به سمت محصولات با ارزش افزوده بالاتر، ایجاد زنجیره‌های خودروسازی و کشتی‌سازی و استفاده از سیاست‌های محتوای داخلی، اجزای یک سیاست صنعتی به‌هم‌پیوسته هستند.
