الجزایر قدرت نوظهور بازار جهانی فولاد

الجزایر در کمتر از یک دهه با اتکا به سیاست‌های حمایتی دولت، سرمایه‌گذاری میلیارددلاری شرکت‌های خارجی و توسعه فناوری‌های نوین فولادسازی، از یک واردکننده بزرگ فولاد به صادرکننده خالص محصولات فولادی تبدیل شده است. هرچند تعرفه‌های سنگین آمریکا مسیر صادرات این کشور را تغییر داده، اما مزیت انرژی ارزان و تولید فولاد کم‌کربن همچنان جایگاه الجزایر را در بازارهای جهانی تقویت کرده است.

---

صنعت فولاد الجزایر طی یک دهه گذشته با اتکا به سیاست‌های حمایت‌گرایانه دولت و ورود سرمایه‌گذاران خارجی، به یکی از سریع‌ترین صنایع فولادی در حال رشد جهان تبدیل شده است. این کشور که تا چندی پیش بخش عمده نیاز خود به فولاد را از طریق واردات تأمین می‌کرد، اکنون نه‌تنها به خودکفایی رسیده، بلکه به صادرکننده محصولات فولادی با ارزش افزوده تبدیل شده است.

سرمایه‌گذاری میلیارد دلاری شرکت‌های ترکیه‌ای و قطری، توسعه فناوری احیای مستقیم آهن (DRI)، افزایش ظرفیت کوره‌های قوس الکتریکی و حرکت به سمت تولید فولادهای ویژه، مسیر تازه‌ای را پیش روی صنعت فولاد الجزایر گشوده است.

میراث گذشته؛ کارخانه‌ای قدیمی با چالش‌های ساختاری

قدیمی‌ترین تولیدکننده فولاد الجزایر، شرکت Algérienne pour l’Acier (ALSOLB) که پیش‌تر با نام Sider El Hadjar شناخته می‌شد، در منطقه «الحجار» فعالیت می‌کند. این مجتمع دولتی که از فناوری کوره بلند-کنورتور (BF-BOF) بهره می‌برد، ظرفیت اسمی نورد سالانه ۲ میلیون تن را در اختیار دارد، اما به دلیل فرسودگی تجهیزات و توقف‌های مکرر برای تعمیرات، تولید واقعی آن بین یک تا ۱.۵ میلیون تن در سال برآورد می‌شود.

این کارخانه که در سال ۱۹۶۹ با مشارکت متخصصان اتحاد جماهیر شوروی راه‌اندازی شد، از نظر تئوری توانایی تولید میلگرد، مفتول، ورق گرم، ورق سرد و لوله‌های بدون درز مورد استفاده در صنایع نفت و گاز را دارد، اما تجهیزات قدیمی آن دیگر قادر به تأمین استانداردهای سخت‌گیرانه صنعت خودروسازی و تولید لوازم خانگی نیستند. در حال حاضر بخش عمده ورق گرم تولیدی این مجتمع به کارخانه Alfapipe ارسال می‌شود تا برای تولید لوله‌های انتقال آب و گاز مورد استفاده قرار گیرد.

سرمایه‌گذاری دولتی برای احیای ALSOLB

دولت الجزایر طی سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیون دلار برای احیای این مجتمع اختصاص داد. این منابع صرف نوسازی کارخانه کک‌سازی، تعمیر کوره بلند و بازسازی خطوط نورد شد.همزمان، این شرکت در تلاش است یک خط نورد مقاطع شرکت Danieli با ظرفیت ۸۰۰ هزار تن در سال را در سایت خود نصب کند؛ تجهیزاتی که پس از مصادره دارایی‌های هلدینگ ETRHB متعلق به الیگارش مشهور الجزایری «علی حداد» در اختیار دولت قرار گرفت.

با این حال رسانه‌های محلی گزارش می‌دهند قطعات این خط نورد همچنان به صورت باز نشده در انبارها نگهداری می‌شوند و راه‌اندازی آن پیش از سال ۲۰۲۸ بعید به نظر می‌رسد. حتی در صورت بهره‌برداری نیز مشکلات مداوم کوره بلند مانع از استفاده اقتصادی از این ظرفیت جدید خواهد شد.

توسعه شتابان «توصیالی»؛ رهبر بی‌رقیب فولاد الجزایر

بی‌تردید بزرگ‌ترین بازیگر صنعت فولاد الجزایر، شرکت Tosyalı Algerie، زیرمجموعه هلدینگ ترکیه‌ای متعلق به «فواد توصیالی» است.ساخت این مجتمع در منطقه صنعتی Bethioua از سال ۲۰۱۱ آغاز شد و تنها دو سال بعد نخستین فولاد خود را تولید کرد. این مجموعه اکنون به یک کارخانه عظیم مبتنی بر کوره قوس الکتریکی تبدیل شده که سالانه ۶.۲ میلیون تن فولاد و ۵.۹ میلیون تن محصولات نوردی تولید می‌کند.

ترکیب ظرفیت تولید این شرکت شامل موارد؛ ۳.۵ میلیون تن میلگرد و مفتول، ۲.۴ میلیون تن ورق گرم، ۸۰۰ هزار تن ورق سرد، ۴۰۰ هزار تن ورق گالوانیزه و ۴۰۰ هزار تن ورق رنگی (LDP) است. خط نورد گرم این مجتمع قابلیت تولید کلاف‌هایی تا عرض ۱۶۰۰ میلی‌متر و ضخامت یک میلی‌متر را دارد؛ قابلیتی که این شرکت را به تنها تولیدکننده ورق تخت در الجزایر و یکی از صادرکنندگان مهم حوزه مدیترانه تبدیل کرده است.

توصیالی اکنون برنامه سرمایه‌گذاری جدیدی به ارزش ۲.۵ میلیارد دلار را دنبال می‌کند.این طرح شامل احداث کارخانه نورد سرد با ظرفیت ۱.۴ میلیون تن در سال است که قرار است در ماه‌های اوت یا سپتامبر ۲۰۲۶ راه‌اندازی شود.همچنین ظرفیت نیروگاه خورشیدی این شرکت به ۱.۲ گیگاوات افزایش خواهد یافت.

یکی دیگر از پروژه‌های مهم، احداث کارخانه تولید کنسانتره سنگ‌آهن با ظرفیت سالانه ۴ میلیون تن در منطقه بشار با مشارکت شرکت دولتی Feraal است تا سنگ‌آهن معدن Gara-Jebilet برای مصرف در واحدهای احیای مستقیم فرآوری شود.

حضور قطر در صنعت فولاد الجزایر

شرکت Qatar Steel International نیز از سال ۲۰۱۳ با تأسیس شرکت مشترک Algerian Qatari Steel (AQS) وارد بازار الجزایر شد.در این پروژه، ۴۹ درصد سهام در اختیار طرف قطری، ۴۶ درصد متعلق به هلدینگ دولتی SIDER و پنج درصد نیز در اختیار صندوق سرمایه‌گذاری ملی الجزایر قرار دارد.

ساخت کارخانه در منطقه صنعتی Bellara از سال ۲۰۱۵ آغاز شد و نخستین میلگرد آن در سال ۲۰۱۷ تولید شد.در سال‌های ابتدایی، خطوط نورد این کارخانه با شمش وارداتی فعالیت می‌کردند، اما از سال ۲۰۱۹ و با راه‌اندازی نخستین کوره قوس الکتریکی، تولید فولاد در داخل کارخانه آغاز شد. در حال حاضر ظرفیت تولید این مجتمع به ۲.۲ میلیون تن فولاد و ۲ میلیون تن محصولات نوردی در سال رسیده و تمرکز اصلی آن بر تولید میلگرد و مفتول است.

توسعه فناوری و افزایش بهره‌وری

AQS در سال ۲۰۲۱ واحد احیای مستقیم Midrex با ظرفیت ۲.۵ میلیون تن را راه‌اندازی کرد.در فاصله سال‌های ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۳ فناوری انتقال مستقیم آهن اسفنجی داغ از واحد احیا به کوره قوس الکتریکی را توسعه داد و در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ نیز با همکاری شرکت Danieli سیستم‌های اتوماسیون پیشرفته را نصب کرد.

این اقدامات موجب حذف گلوگاه‌های تولید در مسیر انتقال شمش از ماشین ریخته‌گری مداوم به خطوط نورد شد.همزمان، تأمین پایدار مواد اولیه از طریق واحد احیای مستقیم وابستگی کارخانه به واردات را کاهش داد و نرخ بهره‌برداری از ظرفیت تولید را از حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد به ۷۰ تا ۷۵ درصد افزایش داد.

برنامه توسعه تا تولید فولادهای ویژه

شرکت AQS در سال ۲۰۲۶ از اجرای برنامه سرمایه‌گذاری جدیدی به ارزش ۲ میلیارد دلار خبر داد.هدف این پروژه افزایش ظرفیت نورد به ۴ میلیون تن در سال از طریق احداث سومین کوره قوس الکتریکی با ظرفیت ۲ میلیون تن، توسعه واحد احیای مستقیم و احداث خطوط نورد جدید است.

هم‌اکنون قراردادهای تأمین تجهیزات در حال نهایی شدن بوده و اسناد مناقصه نیز آماده شده است.علاوه بر افزایش ظرفیت، این شرکت قصد دارد تولید فولادهای آلیاژی ویژه و فولادهای مهندسی SBQ (Special Bar Quality) مورد نیاز صنایع خودروسازی و ماشین‌سازی را نیز آغاز کند.

حمایت دولت از فولادسازان، محرک جهش صادراتی صنعت فولاد الجزایر

دولت الجزایر با اجرای مجموعه‌ای از سیاست‌های حمایتی، از تأمین مالی مستقیم و توسعه زیرساخت‌ها گرفته تا یارانه انرژی، محدودیت واردات و کنترل ارزی، زمینه رشد شتابان صنعت فولاد این کشور را فراهم کرده است. نتیجه این سیاست‌ها، تبدیل الجزایر از یک واردکننده بزرگ فولاد به صادرکننده خالص محصولات فولادی طی کمتر از پنج سال بوده است؛ مسیری که با سرمایه‌گذاری چند میلیارد دلاری شرکت‌های خارجی و حمایت گسترده دولت همراه شده است.

دولت؛ سرمایه‌گذار نهایی برای حفظ فولاد دولتی

دولت الجزایر برای حمایت از مجتمع دولتی ALSOLB نقش «سرمایه‌گذار نهایی» را ایفا می‌کند. تقریباً تمامی هزینه‌های برنامه‌های نوسازی مجتمع فولاد الحجار از محل بودجه عمومی تأمین می‌شود تا از تعطیلی این کارخانه و پیامدهای اجتماعی و اقتصادی آن، به‌ویژه بروز ناآرامی در استان عنابه، جلوگیری شود.

در مقابل، در پروژه‌های Tosyalı Algerie و Algerian Qatari Steel (AQS) دولت مدل مشارکت با بخش خصوصی و سرمایه‌گذاران خارجی را در پیش گرفته است. در این چارچوب، هلدینگ ترکیه‌ای توصیالی و شرکت Qatar Steel International میلیاردها دلار در توسعه صنعتی الجزایر سرمایه‌گذاری کرده‌اند و دولت نیز با فراهم کردن زیرساخت‌ها و مشوق‌های لازم از این سرمایه‌گذاری‌ها پشتیبانی می‌کند. یکی از مهم‌ترین ابزارهای حمایتی دولت، سرمایه‌گذاری مستقیم در توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل مورد نیاز صنعت فولاد است.

دولت الجزایر علاوه بر توسعه زیرساخت، در ایجاد زنجیره تأمین مواد اولیه نیز نقش فعالی ایفا می‌کند.از جمله مهم‌ترین نمونه‌ها، مشارکت دولت با شرکت Feraal و مجتمع Tosyalı Algerie برای توسعه پروژه‌های استخراج و فرآوری سنگ‌آهن است تا وابستگی صنعت فولاد به واردات مواد اولیه کاهش یابد.

انرژی ارزان؛ مهم‌ترین مزیت رقابتی فولاد الجزایر

یکی از بزرگ‌ترین مزیت‌های رقابتی فولادسازان الجزایری، دسترسی به برق و گاز طبیعی با قیمت‌های بسیار پایین‌تر از نرخ‌های جهانی است.تعرفه‌های انرژی صنایع فولادی به‌صورت عمومی منتشر نمی‌شود و برای شرکت‌هایی مانند Tosyalı Algerie، AQS و Ozmert Algeria در قالب قراردادهای اختصاصی با آژانس توسعه سرمایه‌گذاری الجزایر (ANDI) تعیین می‌شود.

برآوردهای صندوق بین‌المللی پول (IMF) نشان می‌دهد هزینه گاز مصرفی صنایع الجزایر در فاصله سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ کمتر از ۱۰ درصد قیمت‌های متعارف جهانی بوده است.بر اساس ارزیابی وزارت بازرگانی آمریکا، همین مزیت باعث می‌شود شرکت Tosyalı Algerie در مقایسه با رقبایی که انرژی را با قیمت بازار تهیه می‌کنند، بین ۵۰ تا ۸۰ دلار به ازای هر تن فولاد تولیدی صرفه‌جویی کند.

بستن کامل بازار به روی واردات

دولت الجزایر برای تضمین فروش داخلی تولیدکنندگان فولاد، مجموعه‌ای از سیاست‌های محدودکننده واردات را اجرا کرده است.نخستین ابزار، اعمال تعرفه پایه ۳۰ درصدی بر واردات اغلب محصولات فولادی از جمله شمش، میلگرد و مفتول است؛ تعرفه‌ای که بدون توجه به کشور مبدأ اعمال می‌شود.

اگرچه کشورهای عضو اتحادیه اروپا به دلیل توافق تجارت آزاد با الجزایر از نظر حقوقی از این تعرفه مستثنا هستند، اما در عمل فولادسازان اروپایی نیز همانند سایر کشورها امکان دسترسی مؤثر به بازار الجزایر را ندارند.

یکی دیگر از ابزارهای حمایتی دولت، اجرای سازوکار «اولویت ملی» است که بر اساس فرمان ریاست‌جمهوری شماره ۱۵-۲۴۷ مصوب سپتامبر ۲۰۱۵ و قانون شماره ۲۳-۱۲ مصوب اوت ۲۰۲۳ اجرا می‌شود.بر اساس این مقررات، هنگام ارزیابی مناقصات دولتی، محصولات تولید داخل تا سقف ۲۵ درصد از امتیاز قیمتی برخوردار هستند. به این ترتیب، پیمانکاران پروژه‌های عمرانی و زیرساختی موظف‌اند حتی در صورتی که میلگرد تولید داخل تا ۲۵ درصد گران‌تر از نمونه وارداتی باشد، محصول الجزایری خریداری کنند.

مجوز واردات؛ سدی در برابر فولاد خارجی

علاوه بر تعرفه‌ها، واردکنندگان برای ورود هر نوع کالا به الجزایر باید مجوز ویژه‌ای از آژانس واردات الجزایر (AIA) دریافت کنند.این سازمان ابتدا بررسی می‌کند که آیا محصول مشابهی در داخل کشور تولید می‌شود یا خیر.در صورتی که حتی نمونه‌ای مشابه از یک محصول فولادی در کارخانه‌های داخلی تولید شود، درخواست واردات به‌صورت خودکار رد خواهد شد.

چین همچنان بزرگ‌ترین تأمین‌کننده فولاد وارداتی

با وجود رشد تولید داخلی، الجزایر همچنان برای برخی محصولات فولادی به واردات وابسته است.بیشترین سهم واردات مربوط به تولیدکنندگان چینی است که ۴۵ تا ۵۰ درصد کل واردات فولاد الجزایر را در اختیار دارند و عمدتاً لوله‌های فولادی، ورق سرد و ورق گالوانیزه صادر می‌کنند.پس از چین، مهم‌ترین تأمین‌کنندگان عبارت‌اند از:فرانسه با سهم ۱۰ تا ۱۲ درصد؛ عمدتاً صادرکننده لوله‌های فولادی و ریل.ترکیه با سهم ۱۰ تا ۱۲ درصد؛ تأمین‌کننده لوله، ورق سرد و مقاطع ویژه.ایتالیا با سهم ۷ تا ۹ درصد؛ صادرکننده لوله‌های بدون درز، فنرهای فولادی و مقاطع تخصصی.هند با سهم ۵ تا ۷ درصد؛ صادرکننده ورق سرد.

الجزایر تقریباً هیچ صادراتی در بخش محصولات نیمه‌نهایی فولادی ندارد، زیرا بین ۹۲ تا ۹۵ درصد فولاد خام تولیدی بلافاصله به محصولات نهایی تبدیل می‌شود.تا پایان سال ۲۰۲۴، تمام صادرات فولاد این کشور شامل میلگرد و مفتول بود، اما از سال ۲۰۲۵ شرکت Tosyalı Algerie صادرات محصولات تخت فولادی را نیز آغاز کرد.در فاصله سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ مهم‌ترین بازارهای صادراتی فولاد الجزایر عبارت بودند از:ایالات متحده آمریکا با سهم ۲۵ تا ۳۰ درصد، ایتالیا با سهم ۱۵ تا ۲۰ درصد، اسپانیا با سهم ۱۰ تا ۱۲ درصد، ترکیه با سهم ۸ تا ۱۰ درصد و تونس با سهم ۷ تا ۱۰ درصد.

محصولات تخت عمدتاً به اسپانیا، ایتالیا و تونس صادر شده‌اند و در برخی سال‌ها نیز لیتوانی و رومانی، بسته به نیاز پروژه‌های ساختمانی خود، در میان مقاصد اصلی صادرات میلگرد الجزایر قرار گرفته‌اند.

تعرفه‌های آمریکا، نگاه تولیدکنندگان را به اروپا و بازارهای جدید معطوف کرد

هم‌زمان با رشد ظرفیت تولید و افزایش صادرات فولاد الجزایر، جغرافیای بازارهای صادراتی این کشور در حال دگرگونی است. اعمال تعرفه‌های سنگین ضددامپینگ و جبرانی از سوی ایالات متحده، عملاً دسترسی فولادسازان الجزایری به بازار آمریکا را مسدود کرده و آن‌ها را به سمت بازارهای جایگزین، به‌ویژه اروپا و سایر مقاصد صادراتی، سوق داده است.در مقابل، اتحادیه اروپا به دلیل ملاحظات ژئوپلیتیکی و نیاز روزافزون به گاز طبیعی الجزایر، رویکرد متفاوتی در قبال واردات فولاد این کشور در پیش گرفته و همچنان یکی از مهم‌ترین مقاصد صادراتی تولیدکنندگان الجزایری به شمار می‌رود.

وزارت بازرگانی آمریکا در تاریخ ۲۹ آوریل ۲۰۲۶ تعرفه ضددامپینگ ۱۲۷.۳۲ درصدی بر واردات میلگرد الجزایر اعمال کرد.این محدودیت در ادامه با اعمال تعرفه جبرانی (Countervailing Duty) به میزان ۷۲.۹۴ درصد از ششم ژوئیه ۲۰۲۶ تشدید شد.علاوه بر این، از هشتم ژوئیه نیز تعرفه جبرانی موقت ۷۳.۳۳ درصدی بر واردات مفتول فولادی الجزایر اجرایی شد. مجموع این اقدامات موجب شده است بازار آمریکا عملاً به روی دو تولیدکننده بزرگ فولاد الجزایر، یعنی Tosyalı Algerie و Algerian Qatari Steel (AQS)، بسته شود.

برخلاف آمریکا، اتحادیه اروپا در شرایط کنونی امکان اتخاذ سیاست‌های مشابه را ندارد.پس از کاهش واردات گاز روسیه، الجزایر به یکی از ارکان اصلی امنیت انرژی اروپا تبدیل شده و اکنون بیش از ۱۲ درصد از واردات گاز خط لوله اتحادیه اروپا را تأمین می‌کند. این وابستگی انرژی، قدرت مانور بروکسل برای اعمال محدودیت‌های سختگیرانه علیه فولاد الجزایر را کاهش داده است.

مزیت کربنی فولاد الجزایر در عصر CBAM

یکی دیگر از مزیت‌های رقابتی فولاد الجزایر برای بازار اروپا، ردپای کربنی بسیار پایین محصولات این کشور است.اتکای گسترده کارخانه‌های فولاد الجزایر به فناوری احیای مستقیم آهن (DRI)، استفاده از گاز طبیعی و برخورداری از یارانه‌های انرژی باعث شده هزینه تولید فولاد در این کشور پایین‌تر از بسیاری از رقبا باشد.

این موضوع در شرایط اجرای سازوکار تعدیل مرزی کربن اتحادیه اروپا (CBAM) اهمیت دوچندانی پیدا کرده است؛ زیرا فولاد کم‌کربن می‌تواند هزینه‌های مرتبط با انتشار کربن را برای واردکنندگان اروپایی کاهش دهد.به همین دلیل، مصرف‌کنندگان اروپایی، به‌ویژه انجمن فولاد و فلزات ایتالیا Assofermet، از بروکسل خواسته‌اند سهمیه واردات فولاد الجزایر در چارچوب مقررات جدید حفاظتی اتحادیه اروپا افزایش یابد.

محدودیت سهمیه‌ها، فولادسازان را به بازارهای جدید سوق می‌دهد

با وجود اهمیت بازار اروپا برای تولیدکنندگان الجزایری، محدودیت‌های اعمال‌شده در قالب نظام جدید سهمیه‌بندی واردات فولاد اتحادیه اروپا نیز چالش‌هایی برای این کشور ایجاد کرده است.بر اساس این مقررات، کشورهای قرارگرفته در گروه «سایر کشورها» تنها می‌توانند حداکثر ۱۵ درصد از سهمیه جهانی هر محصول را در اختیار داشته باشند.این محدودیت، به‌ویژه با توجه به برنامه‌های توسعه ظرفیت شرکت‌های بزرگ فولادی الجزایر، تولیدکنندگان را ناچار می‌کند بازارهای صادراتی جدیدی را در خارج از اروپا جست‌وجو کنند.

سیاست صنعتی دولت، موتور توسعه فولاد الجزایر

تحلیلگران معتقدند دولت الجزایر طی سال‌های اخیر توانسته است با جذب سرمایه‌گذاری‌های کلان داخلی و خارجی، زیرساخت‌های لازم برای صنعتی‌سازی اقتصاد این کشور را فراهم کند و صنعت فولاد به یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این سیاست تبدیل شده است.رشد قابل توجه تولید فولاد از سال ۲۰۲۳ تاکنون، عمدتاً نتیجه بهره‌برداری از سومین کوره قوس الکتریکی (EAF-3) در مجتمع Tosyalı Algerie و تکمیل فرآیندهای بهینه‌سازی فناوری در شرکت AQS بوده است.

همچنین راه‌اندازی خط جدید نورد گرم در مجتمع بتیوه و افزایش نرخ بهره‌برداری از خطوط نورد شرکت AQS، ظرفیت تولید محصولات نهایی فولادی را به شکل محسوسی افزایش داده و جایگاه الجزایر را در بازارهای منطقه‌ای و جهانی تقویت کرده است. با وجود فشارهای تجاری آمریکا، صنعت فولاد الجزایر همچنان به پشتوانه سرمایه‌گذاری‌های مستمر، حمایت‌های گسترده دولت و مزیت رقابتی در تولید فولاد کم‌کربن، چشم‌انداز مثبتی برای توسعه صادرات و حضور پررنگ‌تر در بازارهای جهانی پیش‌رو دارد.

منبع: ایراسین