رقابت بر سر کنترل عناصر خاکی کمیاب دیگر صرفاً یک مسابقه تجاری نیست. آنچه امروزه در این عرصه جریان دارد، نبردی خاموش بر سر هژمونی اقتصادی، فناورانه و نظامی در قرن بیستویکم است. اتکای صرف به منطق بازار آزاد در مواجهه با زنجیرههای تأمینی که بهشدت تحت تأثیر اهداف ژئوپلیتیک هستند، یک خطای محاسباتی پرهزینه است. بسیاری از تحلیلگران و نهادهای سیاستگذار معدنی، چهار محور اصلی شامل توسعه زنجیره ارزش، تابآوری فناورانه، اقتصاد چرخشی و ذخایر راهبردی و امنیت عرضه را از مهمترین الزامات تأمین پایدار مواد معدنی حیاتی تا دهه آینده میدانند.
یکی از مهمترین ارکان این راهبرد، کاهش وابستگی به ظرفیتهای فرآوری خارجی است. حمایت مالی از استخراج معدنی، بدون سرمایهگذاری همزمان در کارخانههای پیشرفته فرآوری داخلی، در نهایت به معنای صدور مواد خام و تداوم وابستگی خواهد بود. به گزارش کمیسیون اروپا، قانون مواد خام حیاتی و همچنین قانون کاهش تورم آمریکا، هر دو با هدف توسعه ظرفیتهای داخلی فرآوری و کاهش وابستگی به زنجیرههای خارجی طراحی شدهاند.
به موازات این اقدام، برخی کشورها از ابزارهایی مانند تعرفه یا محدودیت صادرات مواد خام برای تشویق سرمایهگذاری در صنایع فرآوری داخلی استفاده کردهاند؛ هرچند اثربخشی این سیاستها همچنان محل بحث میان اقتصاددانان و سیاستگذاران است. این مسیر با تنظیم پیمانهای استراتژیک دوجانبه تکمیل میشود؛ پیمانهایی که در قالب تهاتر فناوری در برابر تضمین خرید بلندمدت محصول نهایی، اثرات قیمتگذاری دامپینگ و شوکهای مصنوعی بازار را خنثی میکنند.
تابآوری فناورانه
گلوگاههای فناورانه در زنجیره فرآوری، از آسیبپذیرترین نقاط امنیت معدنی هستند. تخصیص بودجههای کلان به پژوهش در روشهای جداسازی زیستی، کروماتوگرافی یونی پیشرفته و فرآیندهای مبتنی بر حلالهای سازگار با محیطزیست، میتواند موانع رگولاتوری و هزینههای انطباق زیستمحیطی را بهطور همزمان کاهش دهد. در کنار این، استخراج از جریانهای پسماند صنعتی نظیر خاکستر زغالسنگ، باطلههای تاریخی معادن مس و اورانیوم، و پسابهای اسیدی با مشوقهای مالی مناسب میتواند دوگانهای سودمند ایجاد کند که شامل تأمین مواد استراتژیک و کاهش هزینههای پاکسازی زیستمحیطی است.
در سمت تقاضا نیز تخصیص بودجه تحقیق و توسعه برای طراحی نسل جدیدی از آهنرباها با وابستگی کمتر به عناصر سنگین کمیاب نظیر دیسپروزیوم و تربیوم ضروری به نظر میرسد؛ به گزارش سازمان زمینشناسی آمریکا، چین بازیگر مسلط در فرآوری این عناصر است و بخشی از خوراک مورد نیاز این زنجیره از معادن میانمار تأمین میشود. همچنین تسریع در تجاریسازی موتورهای سنکرون رلوکتانسی در خودروسازی که اصولاً نیازی به آهنربای دائمی ندارند، از دیگر مسیرهای کاهش این وابستگی محسوب میشود.
اقتصاد چرخشی
برخی کشورها و بلوکهای اقتصادی در حال بررسی محدودیت صادرات ضایعات الکترونیکی هستند تا مواد اولیه مورد نیاز صنایع بازیافت داخلی را حفظ کنند. قانون مواد خام حیاتی اروپا اهداف مشخصی برای توسعه بازیافت و افزایش سهم مواد بازیافتی در زنجیره تأمین تعیین کرده است و قانونگذاران میتوانند تولیدکنندگان توربینهای بادی و خودروهای الکتریکی را ملزم کنند درصد معینی از عناصر خاکی کمیاب بهکاررفته در محصولاتشان از منابع بازیافتشده داخلی تأمین شود.
ذخایر راهبردی و امنیت عرضه
برخی تحلیلگران ایجاد ذخایر راهبردی از اکسیدها، فلزات خالص و آلیاژهای آماده عناصر خاکی کمیاب را یکی از ابزارهای مدیریت ریسک اختلالات عرضه میدانند. این ذخایر از مهمترین ابزارهای مقابله با اختلالات ناگهانی عرضه محسوب میشوند. در کنار این، وزارتخانههای دفاع باید پیمانکاران خود را به اجرای سیستمهای ردیابی دقیق منشأ مواد در تمامی سطوح تولید حتی تا سطح میکروموتورها و آهنرباهای ریز ملزم کنند. هدف از این اقدام، کاهش آسیبپذیری صنایع راهبردی در برابر ابزارهایی نظیر قانون محصول مستقیم خارجی است که به نقل از کارشناسان حقوق تجارت بینالملل، میتواند زنجیره تأمین صنایع دفاعی را با اختلال جدی مواجه کند.
پیادهسازی موفق این چارچوب راهبردی نیازمند هماهنگی فراگیر میان نهادهای مالی، مجالس قانونگذاری، بازیگران صنعتی و دستگاه دیپلماسی است. دستیابی به تابآوری واقعی تنها از مسیر استقلال فیزیکی زنجیره ارزش، دیپلماسی منابع و نوآوری بومی میسر خواهد شد.
منبع: ایراسین
دفتر مرکزی:
کد پستی:
تماس با دفتر رسانه: