در حالی که صنعت معدن جهان با سرعت به سمت هوش مصنوعی، اتوماسیون و فناوریهای پیشرفته حرکت میکند، آمارها از عقبنشینی تحقیق و توسعه در معادن ایران حکایت دارد. طی هشت سال گذشته تعداد معادن دارای واحد R&D تقریباً به نصف کاهش یافته و سرمایهگذاری واقعی در این حوزه بیش از ۶۰ درصد افت کرده است؛ روندی که میتواند بهرهوری، نوآوری و توان رقابتپذیری بخش معدن کشور را بهطور جدی تحت تأثیر قرار دهد.
بررسی دادههای رسمی نشان میدهد سهم معادن دارای واحد تحقیق و توسعه در هشت سال گذشته به کمتر از نصف کاهش یافته است. در سال ۱۳۹۵، از میان نزدیک به پنج هزار معدن کشور، حدود ۹۷ معدن دارای واحد تحقیق و توسعه بودند؛ اما این تعداد در سال ۱۴۰۳ به ۵۷ معدن رسیده است. این کاهش در حالی رخ داده که تعداد کل معادن کشور در همین دوره رشد قابل توجهی داشته است. به بیان دیگر، توسعه کمی معادن با توسعه دانش، فناوری و نوآوری همراه نبوده است.
همزمان، هزینههای واقعی تحقیق و توسعه در بخش معدن نیز روندی نزولی داشته است. ارزش واقعی این سرمایهگذاریها از حدود ۲۰۸ میلیارد تومان در سال ۱۳۹۷ به حدود ۷۸ میلیارد تومان در سال ۱۴۰۳ کاهش یافته؛ رقمی که از افتی بیش از ۶۰ درصدی حکایت دارد. کارشناسان معتقدند بخش مهمی از رشد اسمی هزینهها نیز صرفاً ناشی از تورم بوده و به معنای افزایش واقعی سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه نیست.
دور شدن از مسیر نوآوری؛ کاهش بهرهوری و افت رقابتپذیری
این عقبنشینی در شرایطی اتفاق میافتد که صنعت معدن در جهان با شتاب به سمت فناوریهای نوین مانند هوش مصنوعی، اتوماسیون، تحلیل دادههای پیشرفته و دوقلوهای دیجیتال حرکت میکند. شرکتهای بزرگ معدنی دنیا از این ابزارها برای افزایش بهرهوری، کاهش هزینههای استخراج و بهرهبرداری از ذخایر کمعیار و عمیق استفاده میکنند. در چنین فضایی، فاصله گرفتن معادن ایران از مسیر نوآوری میتواند به کاهش بهرهوری، افزایش هزینهها و تضعیف توان رقابتپذیری این بخش منجر شود.
فعالان معدنی، ریشه اصلی این وضعیت را در بیثباتی اقتصادی، نوسانات سودآوری، تحریمها و درگیر شدن بنگاهها با مسائل روزمره میدانند. به باور آنان، بسیاری از شرکتها برای حفظ تولید و عبور از بحرانهای کوتاهمدت، منابع خود را از حوزههای بلندمدتی مانند تحقیق و توسعه خارج کردهاند. در کنار این عوامل، ضعف ارتباط با مراکز علمی بینالمللی و گسست در انتقال تجربه میان نسلهای مختلف متخصصان نیز این روند را تشدید کرده است.
کارشناسان تأکید میکنند تحقیق و توسعه در معدن یک هزینه اضافی نیست، بلکه سرمایهگذاری برای آینده است. تجربه کشورهای موفق معدنی نشان میدهد افزایش ذخایر قابل بهرهبرداری، ارتقای بهرهوری و کاهش هزینههای تولید، بیش از هر چیز حاصل سرمایهگذاری مستمر در دانش، فناوری و نوآوری است. از این رو، احیای جایگاه تحقیق و توسعه در معادن ایران نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی راهبردی برای حفظ مزیتهای رقابتی و تضمین آینده این بخش محسوب میشود.
منبع: ایراسین
دفتر مرکزی:
کد پستی:
تماس با دفتر رسانه: